Музей беларускай этнаграфіі ГрДМУ: захаванне спадчыны і інавацыйныя падыходы да асветы

Гісторыя любога ўніверсітэта – гэта не толькі даты, факты і статыстычныя паказчыкі, але і жывыя сведчанні эпохі: прадметы, дакументы, успаміны, якія беражліва захоўваюцца ў музейных фондах.

Музеі ГрДМУ – унікальныя прасторы, дзе пераплятаюцца мінулае і сучаснасць, навука і культура, традыцыі і інавацыі.

Кожны з музеяў па‑свойму ўнікальны: адзін захоўвае сведчанні станаўлення медыцынскай навукі ў рэгіёне, другі пагружае ў этнакультурны кантэкст, трэці беражліва збірае гісторыі выпускнікоў, імёны якіх сталі часткай прафесійнага летапісу.

Першы наш матэрыял прысвечаны музею беларускай этнаграфіі. Мы пагрузімся ў яго гісторыю, вывучым асноўныя напрамкі дзейнасці, разгледзім ключавыя экспанаты і зразумеем, якую ролю гэты музей адыгрывае ў захаванні культурнай спадчыны Беларусі.

Жыццё музея і адкуль прыходзяць экспанаты

Музей беларускай этнаграфіі Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта – адзіны музей падобнага тыпу ў медыцынскіх навучальных установах Рэспублікі Беларусь. Музей быў адкрыты ў красавіку 2022 года.

Сучасны загадчык музея – Аксана Сяргееўна Сняжыцкая, старшы выкладчык кафедры рускай і беларускай моў. Яна адзначае, што прадстаўленыя экспанаты адлюстроўваюць гаспадарчую дзейнасць, хатні побыт, абрадавую практыку, узоры мастацкай творчасці сялян-беларусаў.

– У музейнай калекцыі зараз налічваецца каля 200 экспанатаў. Кожны з іх нясе асаблівы сэнс і каштоўнасць для музея. Акрамя прадметаў побыту, у музеі прадстаўлены, напрыклад, жаночыя сукенкі, нацыянальныя касцюмы, кашулі, валёнкі, кажух – некаторым рэчам больш за 100 гадоў, – распавядае загадчык музея.

Дзейнасць музея складаецца з некалькіх напрамкаў:

• этнаграфічны (збор экспанатаў для папаўнення музейнага фонда, абнаўленне і стварэнне новых раздзелаў экспазіцый, класіфікацыя экспанатаў, вывучэнне гісторыі стварэння экспанатаў і інш.);
• пошукава‑даследчы (лекавыя традыцыі беларусаў, народны каляндар беларусаў, традыцыі беларускай сям’і, беларускае адзенне, народныя гульні і інш.);
• творчы (наладжванне экскурсій, работа гісторыка‑этнаграфічнага клуба «Спадчына»).

Адным з прыярытэтных напрамкаў работы музея з’яўляецца патрыятычнае выхаванне студэнтаў на прыкладзе гістарычнай спадчыны Беларусі.

На базе музея паспяхова функцыянуе гурток «Спадчына» –  тут пераплятаюцца даследчая праца і жывое дакрананне да мінулага. Хоць удзельнікі рэгулярна збіраюцца для абмеркавання планаў і абмену ідэямі, сэрца дзейнасці гуртка – гэта экспедыцыйная праца, поўная нечаканых адкрыццяў.

Менавіта студэнты, залучаныя ў працу гуртка, становяцца праваднікамі паміж мінулым і сучаснасцю, знаходзячы для музейнай калекцыі сапраўды ўнікальныя экспанаты.

Як жа адбываюцца гэтыя знаходкі? Усё пачынаецца з простых паездак – да бабуль і дзядуляў у ціхія вясковыя хаты ці да далёкіх сваякоў або знаёмых. У гэтых візітах нараджаецца сапраўдны цуд: звычайныя на першы погляд рэчы раптам раскрываюць сваю гістарычную каштоўнасць. Дзівіць, наколькі часта людзі нават не здагадваюцца пра скарбы, якія захоўваюцца пад рукой. На пыльных гарышчах, у падвалах або на антрэсолях могуць хавацца рэліквіі, здольныя расказаць пра цэлую эпоху: старадаўнія фатаграфіі, хатняе начынне, якое памятае рукі некалькіх пакаленняў, або вышыўкі, дзе кожны шывок захоўвае цяпло рук майстрыхі. Гэтыя прадметы – не проста артэфакты, а маўклівыя сведкі мінулых часоў.

Некаторыя экспанаты студэнты выяўляюць на анлайн‑пляцоўках. Па словах загадчыка музея, так быў знойдзены і лён: адзін са студэнтаў набыў галінкі расліны ў Інтэрнэце. Лён – культура, патрабавальная да пагодных умоў. У Гродзенскай вобласці ён сустракаецца рэдка, пераважна ў паўночных рэгіёнах краіны. Падчас экскурсій навучэнцы часта прызнаюцца, што ніколі не бачылі лён ужывую, нягледзячы, што вырабы з яго шырока распаўсюджаны.

Зацікавіліся? Дарэчы, далучыцца да дзейнасці гуртка можа любы жадаючы.

Медыцына, містыка і народныя абрады

– Наш музей – беларускай этнаграфіі, але вельмі хацелася б, каб экспанаты былі звязаны з медыцынай, – тлумачыць Аксана Сяргееўна. – Таму, стаўшы загадчыкам, я пагрузілася ў гісторыю, можна сказаць, кожнага экспаната. Каб той, хто прыйдзе ў наш музей, мог не толькі ўбачыць рэч, але і даведацца, як яна ўжывалася сто, дзвесце гадоў таму. І як ўжывалася гэта ў медыцыне. Вы не паверыце, але многія рэчы, якія, здаецца, носяць толькі бытавой характар, можна ўжыць і па‑іншаму.

У музейнай калекцыі ажывае старажытнае мастацтва рушнікоў – кожны з іх захоўвае нябачную нітку часу і сваю патаемную гісторыю.

– Рушнікі бываюць рознымі, – тлумачыць Аксана Сяргееўна, праводзячы рукой над экспанатамі. – Вось гэты – з арнаментам, той – з кветкавым узорам, трэці – з вышытымі літарамі. Яны адрозніваюцца па даўжыні, шырыні і сімволіцы.

У экспазіцыі прадстаўлены асноўныя тыпы рушнікоў: дэкаратыўна‑прыкладнога мастацтва, бытавыя і паўсядзённыя.

– Асаблівае месца часта займалі рушнікі на вяселле – тыя, што нявеста стварала сваімі рукамі. Часам на дапамогу прыходзіла маці, бо да ўрачыстасці патрабавалася вырабіць больш за дваццаць палотнаў. У некаторых рэгіёнах Беларусі колькасць вясельных ручнікоў даходзіла да сарака – кожны са сваім сакральным сэнсам. Некаторыя рабіліся з лёну. Здаецца, такая далікатная расліна, а праца са льном – нялёгкая. Уяўляеце, трэба было стварыць дзесяць метраў тканіны… ўручную. Дзяўчынкі садзіліся за калаўроты ўжо хтосьці ў восем, хтосьці ў пятнаццаць гадоў, – распавядае Аксана Сяргееўна.

Але сапраўдная таямніца рушнікоў раскрываецца ў абрадах. Калі ў доме пасялялася цяжкая хвароба, а лекары аказваліся бяссільнымі, жанчына – маці ці бабуля –  прымалася за святое ткацтва. За суткі яна павінна была стварыць рушнік, вышыты сімваламі жыцця і здароўя. Падчас працы выконваўся строгі пост: ні крошкі ежы, ні кроплі вады, ніводнага слова. Такі рушнік, вытканы ў бязмоўі і засяроджанасці, здабываў магічную сілу. Ім ахутвалі хворага, верачы, што хвароба адступіць, растворыцца ў вышытых знаках.

А калі над вёскай навісала пагроза эпідэміі, усе жанчыны збіраліся разам. У адзіным парыве яны стваралі рушнікі‑аднадзёнкі, народжаныя за адны суткі. У малых паселішчах ткалі адзін велізарны рушнік, каб абнесці ім вёску, нібы ахоўным поясам. Казалі, што гэтая нябачная мяжа не дазволіць бядзе пранікнуць унутр, захавае дамы і іх насельнікаў.

– У кожным вузельчыку, у кожнай нітцы – векавая мудрасць, – заключае загадчыца музея. – Яны памятаюць дотык рук, шэпт малітваў і цішыню свяшчэннай працы.

Гаворачы аб медыцыне мінулага, мы перш за ўсё ўспамінаем народную: лячэбныя травы, замовы, таямнічыя абрады. Але выкарыстоўваліся і масіўныя прылады працы. Напрыклад, ярмо. Такі экспанат таксама ёсць у нашым музеі.

Ярмо выкарыстоўвалі ў старажытным рытуале абароны ад эпідэмій, звязаным з магічнай сілай дваістасці.

Каб засцерагчы вёску ад смяротных хворасцяў, продкі праводзілі асаблівы абрад з ярмом. У яго запрагалі двух валоў або коней, але не простых, а надзеленых містычнай сувяззю. Ідэальным лічылася запрэгчы двайнят альбо жывёл, народжаных ад адной маці: двух жарабят ад адной кабылы або цялятаў ад адной каровы.

Калі ж такіх «роднасных» пар не ўдавалася знайсці, звярталіся да іншага сакральнага спалучэння: у ярмо запрагалі любых валоў або коней, але кіраваць імі павінны былі браты‑блізняты ці проста два браты ад адной маці. Лічылася, што крэўная сувязь паміж людзьмі ўзмацняе магічную сілу абраду.

Завяршаўся рытуал урачыстым абыходам: запрэжаныя жывёлы аралі баразну вакол вёскі, ствараючы нябачны ахоўны круг. Гэтая святая мяжа, па павер’ях, заступала шлях хвароб і нячыстай сіле, засцерагаючы жыхароў ад наступнай пагрозы.

– Хочацца, вядома, не толькі захаваць нашы традыцыі, звычаі і прадметы побыту, але і зберагчы жывое слова, – тлумачыць загадчык музея. – А жывое слова – гэта перш за ўсё прыказкі, фразеалагізмы, прымаўкі. Вось, напрыклад, мы даведаліся, як праходзіў абрад з ярмом. На экскурсіі я пытаюся ў студэнтаў: «Ці чулі вы што‑небудзь са словам „ярмо“?» Яны адказваюць, што не чулі. Тады я ўдакладняю: «А фразеалагізм „вешаць ярмо на шыю“ вам знаёмы?» І тут жа атрымліваю сцвярджальны адказ.

Яшчэ адзін цікавы экспанат, які таксама ёсць у нашым музеі, – дзяжа. З ім звязаны адзін містычны абрад.

Сама дзяжа – гэта драўляная кадушка (часам – дуплянка) для падрыхтоўкі хлебнага цеста. У традыцыйнай культуры ўсходніх і заходніх славян яна лічыцца сімвалам дастатку і дабрабыту.

Падчас экскурсій, калі пытаюцца аб гэтым прадмеце, многія адзначаюць толькі яго практычнае значэнне. Аднак, як тлумачыць Аксана Сяргееўна, дзяжа выкарыстоўвалася і ў народнай медыцыне:

– Дзяжа, можна сказаць, сімвалізуе жаночы пачатак. Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, яе саджалі на дзяжу, каб паскорыць працэс. Акрамя таго, дзяжа фігуравала ў народных павер’ях. Напрыклад, у адным з этапаў вясельнага абраду беларусаў маладых саджалі на дзяжу, пакрытую кажухом, – як сімвал дастатку.

Такая сувязь паміж абрадамі, містыкай і павер’ямі здаецца далёкай. Асабліва калі зірнуць на сучасную медыцыну, дзе памочнікамі ўрачоў становяцца нанатэхналогіі і нават робаты. Але кожны старажытны экспанат нясе ў сабе асаблівы сэнс: ён прыадчыняе старонкі гісторыі і раскрывае забытыя таямніцы.

Захаванне гісторыі і ўкараненне інавацый

Кожны кіраўнік прыўносіць у сваю справу нешта асаблівае. Так і Аксана Сяргееўна, узначаліўшы музей, з энтузіязмам узялася за развіццё ўстановы. Яна прызнаецца, што шчыра прасякнулася справай і з вялікай цікавасцю пагрузілася ў старажытную гісторыю і культуру продкаў.

– Цяпер музей здабыў другое жыццё. Абнаўляюцца экспазіцыі, з’яўляюцца новыя экспанаты: акрамя шырокай экспазіцыі рушнікоў, напрыклад, мы абзавяліся старадаўняй калыскай, ствараюцца цікавыя экскурсіі, прыцягваецца больш гасцей. Шмат робіцца сваімі сіламі, і хацелася б далей, каб у музеі абнаўлялася матэрыяльна-тэхнічная база, з'явіліся, напрыклад, стойкі пад экспазіцыi, вітрыны і іншае абсталяванне. Каб наш унікальны музей стаў яшчэ больш прыгожым, – распавядае яна. –Мне вельмі хочацца, каб наведвальнікі экскурсій не проста выслухоўвалі сухія факты, а атрымлівалі веды, звязаныя з профілем нашага медыцынскага ўніверсітэта. Так, часам гэта гучыць загадкава і незвычайна, але менавіта так жылі нашы продкі. Гэтую спадчыну мы абавязаны перадаваць наступным пакаленням. Наша ўнікальная гісторыя, культура і традыцыі – тое, што ні ў якім разе нельга забываць.

Многія студэнты ніколі не бывалі ў вёсцы: іх бацькі, бабулі і дзядулі ўжо гараджане і мала што ведаюць пра сельскае жыццё. Наш музей дае магчымасць дакрануцца да вытокаў, адчуць сувязь часоў.

«Дакрануцца да гісторыі» – не проста метафара. Музей беларускай этнаграфіі пабудаваны на прынцыпах інтэграцыі: наведвальнікі могуць не толькі глядзець, але і чапаць экспанаты, прымяраць традыцыйную вопратку, фатаграфаваць. Галоўнае – ставіцца да кожнага прадмета з беражлівасцю і павагай.

Музей прыцягвае не толькі беларускіх студэнтаў, але і навучэнцаў з іншых краін. З першых хвілін экскурсіі яны пагружаюцца ў каларыт нашай культуры. Як адзначае загадчык, некаторыя экспанаты аказваюцца знаёмыя нават студэнтам з далёкай Афрыкі – праўда, на іх радзіме гэтыя прадметы носяць іншыя назвы.

– Вядома, ёсць рэчы, якія замежныя студэнты бачаць упершыню, – тлумачыць Аксана Сяргееўна. – Таму мы дэманструем відэаматэрыялы: так госці могуць убачыць, як той ці іншы прадмет выкарыстоўваўся ў побыце нашых продкаў.

Акрамя студэнтаў, музей наведваюць школьнікі з усёй вобласці, а таксама госці з іншых універсітэтаў – удзельнікі канферэнцый і алімпіяд. Такім чынам, аб самабытнай культуры і традыцыях нашай краіны пазнае ўсё больш людзей.

У планах – далейшае развіццё музея: папаўненне калекцыі ўнікальнымі экспанатамі і захаванне гістарычнай спадчыны для будучых пакаленняў.

Размаўляла: Наталля Канавод

Фота: Таццяна Велёнда